I tausaga ua mavae, ua tele felafolafoaiga ma felafolafoaiga e uiga i le foafoaga ma le evolusione, i totonu ma fafo o le ekalesia. Ona o le faamatalaga faasaienitisi a le lalolagi ua maua mai i le mafaufau faaletino o le tagata, O ai e auai i le lalolagi, Na amata lemu ona masalosalo le lotu i le moni o le Afioga a le Atua o loo faapea mai, O le Atua o le Foafoa o le lagi ma le lalolagi ma mea uma i totonu. Ua latou ofo, na faia ea e le Atua le lagi ma le lalolagi i aso e ono? Pe…
O tagata talitonu faaletino e le mananao e foliga valea pe valea
Ae paga lea, e le toatele le au faatuatua ua faasatauroina o latou tino. E leai Faatuloto o latou lava ola ia Iesu Keriso ma savavali pea i la le tino. Ona o lena, latou te afaina po o le a le manatu o isi ia i latou. Latou te le mananaʻo e faʻavalevalea pe faʻavalevalea, ae latou te mananaʻo e ola e pei o le lalolagi ma ia fiafia ma talia e le lalolagi. O le mea lea e toatele ua fetuunai ma suia le Afioga a le Atua i a latou lava sailiga, Manatu, ma filosofia, lea e maua mai i le mafaufau faaletino ma ua aafia i aoaoga faavae faasaienisi a le tagata. O lenei mea ua mafua ai ona liliuese le toatele mai le Afioga a le Atua.
Ae o na, o ē e lē talitonu ma lē tumau i le Afioga a le Atua, ae talitonu i le evolusione, o se mataupu lea a le tagata, e le o le Atua, auā ‘ua latou lē fa‘alogo ‘iā te ia ma ‘ua lē savavali i totonu Lona ala, a ‘ia fa‘alogo i ‘upu a tagata fa‘aletino ma ‘ua ulu atu i ala na filifilia e le tagata lava ia.
E talitonu tagata uma
Atonu latou te fai mai, o i latou o Kerisiano ma latou te talitonu i le Atua ma o lo latou faatuatua o se vaega tele o o latou olaga ma e maua ai le malosi. Ae o le a le faavae o loo fausia ai lo latou faatuatua?
E talitonu foi le tiapolo ma temoni i le Atua. Latou te talitonu o loo soifua le Atua, atonu e sili atu nai lo tagata, a e le faaolaina i latou. O lo latou taunuuga e faavavau o le lepa afi e faavavau.
Ua fai mai le vale i lona loto, E leai se Atua. E pi’opi’o i latou, ua latou faia galuega leaga, E leai se mea e maua ai le lelei (Ps 14:1)
E talitonu foi tagata le talitonu i le Atua. Latou te talitonu e leai se Atua. E talitonu tagata uma i lenei lalolagi i se mea. E talitonu nisi o loo soifua le Atua, o nisi e talitonu e leai se Atua ae o nisi e talitonu i atua tele po o tagata po o manu foi o ni atua.
O se faatuatua faaletino
I le gasologa o tausaga, e toʻatele Kerisiano ua alu ese lemu mai le Afioga a le Atua ma atiina aʻe lo latou lava faatuatua, lea e aafia i le filosofia a le tagata ma aoaoga faavae a tiapolo ma e tele lava e faavae i luga o lagona, lagona, ma lagona.
Ae paga lea, e lē to‘atele ē fa‘atuatua, o ē faitau ma suʻesuʻe le Tusi Paia na o i latou lava e ala i le Agaga Paia ma talia ma tumau i le upu moni mama o le Afioga a le Atua. Aua o le Upu mama e masani ona faigata ma o lona uiga o le gauai atu i le Upumoni ma se suiga o le olaga(sitaili) ma e le toatele ua naunau e gauai atu i le Atua ma suia o latou olaga.
O le agaga o le tutoatasi e pule i le tele o olaga. Ona o lena, e le o toe Iesu, O ai lo latou Alii ma o loo afio i le nofoalii o latou olaga. Ae ua latou maua ‘ua fa‘aeaina i latou o ni atua ma fai i latou ma alii, o ē ti'eti'e i le nofoāli'i o latou ola.
Ua latou lē toe manatu i le Tusi Paia o le Upu Moni. Ae ua latou suia ma fetuunaʻi upu o le Tusi Paia i filosofia ma mea na maua e tagata, lea e maua mai i le mafaufau faalelalolagi.
Kerisiano, o ē e talitonu i le evolusione
E toatele faife'au ma faife'au, o ē talaʻi mai le Tusi Paia i Aso Sa, a o latou talitonu i le evolusione. Auā latou te talitonu i le evolusione, latou fa'aleagaina ma faafitia le Atua o le na faia le lagi ma le lalolagi? E toatele tagata talitonu ua liliuese mai le faatuatua ma le Upu, aua ua latou le maua faafouina o latou mafaufau ma le Afioga a le Atua ae nai lo lena, faatumuina o latou mafaufau i le malamalama, poto, ma le upumoni o le lalolagi, e ala i (faasaienisi) polokalame televise, tusi, tala fou, mekasini, ala o faasalalauga lautele ma isi., ua mafua ai ona latou masalosalo i le Afioga a le Atua.
E toatele Kerisiano, e fananau mai ma tausia i se aiga Kerisiano ma o ni Kerisiano masani. E ō i le lotu ma tatalo a o leʻi aai ma a o leʻi momoe ma faitau le Tusi Paia i nisi taimi. Latou te taʻua i latou lava o Kerisiano ma foliga mai o ni Kerisiano mai fafo, ona o a latou amio fa'aletagata. Ae e tusa ai ma le Upu, latou te mafaufau ma ola o ni fili o le satauro ma o ni tagata faafitia le Atua. Latou te taʻutaʻu atu le Atua i o latou gutu, ae e le o ia te Ia o latou loto, a o le lalolagi (Mata 15:8)
E molimau le Agaga Paia i le Atua, o le na faia le lagi ma le lalolagi
Afai e fai mai se tasi ua toe fanauina, ona toe faatuina mai lea o le agaga o le tagata nai e ua oti i le mana o le Agaga Paia. O le Agaga o le Atua, O ai e nofo i le tagata, o le Agaga lava lea e tasi o le Atua, O lē na fealua'i i luga o le vai, a o leai ni foliga ma gaogao le lalolagi, a o i ai le pouliuli i luga o le moana.
O le Agaga lava lea e tasi o le Agaga o le Upumoni, O ai o se Molimau a le Atua Silisiliese; o le Foafoa o le lagi ma le lalolagi ma mea uma o i ai i totonu ma Iesu Keriso; le Upu (Jn 14:17, Jn 15:26, Jn 16:13, Roma 8:9, 1 Co 2:12, 1 Co 3:16, 2 Co 1:22, 1 Jo 4:13, 1 Jo 5:6-8)
O lea la, pe afai e faafitia e se tasi le Foafoa ma fetuunai le Upu i le poto ma le poto o lenei lalolagi, ona lē maua lea e lena tagata le Agaga Paia. Aua e le mafai e le Atua ona faafitia Ia lava.
O le Agaga Paia o se Molimau o le foafoaga ma molimau i le upumoni, o le Atua o le Foafoa o le lagi ma le lalolagi, ma na Ia foafoaina le lagi ma le lalolagi ma mea uma o i ai i totonu i aso e ono. O le Atua Silisiliese lena, O ai tatou te auauna i ai! E leai se mea e le mafaia e Ia.
Le Alii e, e silisili lava au galuega! ma o Ou manatu e matua loloto lava. E le iloa e le tagata valea; e le malamalama foi le vale i lenei mea (Ps 92:5-6)
Ae pei ona uma ona talanoaina i le blog post talu ai: ‘Pe mafai ona ō faatasi le Tusi Paia ma le faasaienisi?'', e lē mafai e se tagata lē faaleagaga ona malamalama i le upu moni a le Atua ma vaai i le Malo o le Atua. Ma o le mafuaaga lena e le mafai ai e se tagata e le faaleagaga ona malamalama pe faapefea ona faia se mea mai le leai o se mea.
Na fetalai Iesu, sei vagana ua avea se tagata toe fanauina, e le mafai ona vaai o ia pe sao atu foi i le Malo o le Atua (Jn 3:3-5). Ma ona o le toatele o tagata talitonu e le o toe fanaufouina moni, o lo‘o fa‘aletino pea i latou ma fa‘atonuina le mafaufau. Latou te mafaufau faaletino ma o lea latou te ola ai e tusa ma o latou mafaufau faaletino, ua faia i le poto ma le poto o lenei lalolagi, malamalama.
E ala i le faatuatua, e mafai ona e malamalama i le foafoaga
O le galuega muamua o le faatuatua o loo faamatalaina i le gagana Eperu 11 o le foafoaga. E molimau le upu, o le Atua o le Foafoa o le lagi ma le lalolagi ma ona au uma.
E ala i le faatuatua ua tatou malamalama ai i lalolagi na faaleoina mai i le afioga a le Atua, Ma o mea e vaʻaia e le o faia o mea e faʻaalia (Ofi 11:3)
Se'i vagana ua toe fanauina le tagata, e mafai e le tagata ona talitonu na foafoaina e le Atua e ala i Lana Afioga ma Lona mana le lagi ma le lalolagi ma mea uma o iai i totonu.
Afai e te fai mai, e te talitonu i le Atua ma fai mai ua toe fanaufouina, ona e talitonu lea i le Afioga a le Atua ma talitonu na faia e le Atua le lagi ma le lalolagi ma mea uma o iai i totonu i aso e ono.
Afai e te le talitonu i lenei mea, ae nai lo lena, ia e talitonu i mea o loʻo taʻu atu e le saienisi ma mafaufau i le evolusione e le o se aʻoaʻoga valea a le tagata, ae o le mea moni, ona e le talitonu lea i le Atua ma Ana afioga, a o upu a le tagata.
E ala i le talitonu i upu a le tagata nai lo afioga a le Atua, e te fai mai o le Atua o le Pepelo ma o mea ia o loo tusia i le Tusi Paia; O Lana Afioga e lē o le upu moni, Ae o le pepelo.
O le Atua o le na faia le lagi ma le lalolagi?
E ui lava i mea o fai mai ai le faasaienisi, o loo aʻoaʻoina i tatou e le Afioga a le Atua, lena Atua o Le Foafoa o le lagi ma le lalolagi ma o iina uma i totonu. E leai se mea i totonu o le Tusi Paia o taʻua ai le faagasologa o le evolusione o le lalolagi, laau toto, laau, manu, tagata, ma isi. ta’ua.
O loo molimau le Upu e uiga i le Atua o Lē na Foafoaina mea ma faailoa mai na faia e le Atua le lagi ma le lalolagi ma mea uma o i totonu.. Ioe, ua molimau foi le Upu o le foafoaga lava ia o loo molimau i le mana o le Atua ma Lona tulaga faale-Atua. O lena la, e leai se tasi e i ai se alofaga, afea (s)e tu o ia i luma o le nofoalii o le Atua i le aso faamasino. E leai se tasi e mafai ona fai mai, lena (s)Na te le iloa.
Auā o ana mea e lē o va‘aia, ‘ua fa‘aalia manino mai lava talu ona faia le lalolagi, malamalama i mea na faia, E oo lava i Lona mana faavavau ma Lona paia; O lea e leai ni a latou 'alofaga (Roma 1:20)
O le aso lenei na faia e le Alii; tatou te olioli ma fiafia ai (Ps 118:24)
Na tatalo Esekia i luma o Ieova, ma fai mai, Le Alii e le Atua o Isaraelu, e mau i le va o kerupi, o oe o le Atua, e na o oe lava, o malo uma o le lalolagi; Na e faia le lagi ma le lalolagi (2 afea 19:15)
O oe, o Oe lava, na o le Alii lava; Na e faia le lagi, le lagi o lagi, ma a latou ‘au uma, le Lalolagi, ma mea uma o i ai, o sami, ma mea uma o i ai, ma e te faasaoina i latou uma; o ‘au o le lagi fo‘i e ifo atu ‘iā te oe (Nee 9:6)
Ua folafola mai e le lagi le mamalu o le Atua; o lo‘o fa‘aalia mai fo‘i e le vanimonimo i lona aao (Ps 19:1)
I le afioga a le Alii na faia e le lagi; ma le au o i latou i le manava o lona gutu. Na te fiafia i le vai o le sami faatasi o se faaputuga: Na te tuu le loloto i fale teuoloa. Ia Mataʻutia le Lalolagi i le Alii: ‘ia matata‘u ‘iā te ia o ē nonofo uma i le lalolagi. Ona sa Ia fetalai mai, ma na faia; Sa Ia poloaiina, ma sa tu anapogi (Ps 33:6-9)
‘Ia fa‘amanuia ‘outou e le ALI‘I o lē na faia le lagi ma le lalolagi. Le lagi, e oo lava i le lagi, e a le Alii: a ua Ia foaiina mai le lalolagi i le fanauga a tagata (Ps 115:15-16)
O loʻu fesoasoani e mai iā Ieova, na faia le lagi ma le lalolagi (Ps 121:2)
O le Alii na faia le lagi ma le lalolagi, ia faamanuia oe mai Siona (Ps 134:3)
Amuia lē ua i ai le Atua o Iakopo e fai mona fesoasoani, o lona fa'amoemoe i le ALI'I lona Atua:
Le na faia le lagi, ma le lalolagi, le sami, ma mea uma o i ai: e tausi i le upu moni e faavavau (Ps 146:5-6)
Ia latou vivii atu i le Suafa o Ieova: aua na Ia poloai mai, ma sa foafoaina i latou.
Na ia fa‘atumauina fo‘i i latou e fa‘avavau fa‘avavau lava: ‘Ua faia fo‘i e ia le poloa‘iga e lē mavae atu (Ps 148:5-6))
Alii e, O oe o le Atua, na faia le lagi, ma le lalolagi, ma le sami, ma mea uma o i ai (Galuega 4:24)
O i matou fo‘i o tagata e tutusa o matou tu‘inanau ma ‘outou, ma talai atu ia te outou ia outou liliu ese mai nei mea faatauvaa i le Atua soifua, na faia le lagi, ma le lalolagi, ma le sami, ma mea uma o i ai (Galuega 14:15)
Matau i le Atua, ma avatu le viiga ia te ia; aua ua oo mai le ituaso o lana faamasinoga: ma ifo atu i le na faia le lagi, ma le lalolagi, ma le sami, ma puna o vai (Fou 14:7)
(Faitau foi: 2I 2:12, Iopu 38-41, Ps 124:8, Isa 37:16)
Pe na faia e le Atua le lalolagi i aso e ono po o le ono afe tausaga?
Pe na faia moni lava le foafoaga i aso e ono e pei ona fai mai ai le Afioga a le Atua? Po o le foafoaga na faia i le ono afe tausaga, e pei ona fai mai ai le toatele o tagata?
O tagata, o e ua o mai ma le faamatalaga lea ma faapea mai, e ono afe tausaga na faia ai e le Atua le lalolagi, e le'i tutu i le upu moni o le Afioga a le Atua, ae na faatagaina i latou e taaʻina i le atamai ma le poto o lenei lalolagi ma taumafai e faafefiloi le evolusione ma le Tusi Paia; le Afioga a le Atua.
O lenei faamatalaga ma le aoaoga faavae e maua mai i le mafaufau faaletino, lea e le mafai ona malamalama ma talitonu e na o le tasi le aso na faia ai e le Atua se mea mai le leai o se mea.
E le mafai e le mafaufau faaletino ona malamalama ma malamalama, pe fa'apefea ona e vala'au mea, e le pei e pei o latou, ma aumaia ai se mea mai le malo faaleagaga i le tulaga faalenatura. Ina ia lagolagoina a latou filosofia ma aʻoaʻoga ma a latou faʻamatalaga faʻatusa o le upu 'yôm' latou te sii maia mau nei.:
Auā o tausaga e afe i luma o lau silafaga e pei o ananafi pe a mavae atu, ma e pei o se leoleoga i le po (Ps 90:4)
Ae, alofagia, ‘aua ne‘i fa‘avalevalea i lenei mea e tasi, o le aso e tasi i le Alii e pei o le afe o tausaga, ma o tausaga e afe e pei o le aso e tasi (2 Pe 3:8)
Ae o nei mau e lua e leai se mea e fai i le foafoaga ae e fesootaʻi atu i le eseesega i le va o le silasila a le Atua i le taimi ma le auala e manatu ai le tagata faaletino i le taimi.. Aua e ese le taimi a le Atua nai lo le taimi o le tagata. I le salamo 90 e faatatau i le olaga o le tagata natura ma totonu 2 Peteru 3:8 e uiga i le folafolaga a le Toe Foi o Iesu.
E molimau le upu, na faia e le Atua le lagi ma le lalolagi i aso e ono ma na malolo le Atua i le aso fitu:
Sa faapea ona uma ai le lagi ma le lalolagi, ma ‘au uma o i latou. Ma o le aso fitu na faauma ai e le Atua lana galuega na ia faia; ona malolo ai lea o ia i le aso fitu i ana galuega uma na ia faia. Ma sa faamanuia e le Atua le aso fitu, ma faapaiaina ai: auā na malolo ai o ia i lana galuega uma na faia ma faia e le Atua. O tupulaga ia o le lagi ma le lalolagi ina ua faia, i le aso na faia ai e le Alii le Atua le lalolagi ma le lagi (Gen 2:1-4)
Aua i aso e ono na faia ai e le Alii le lagi ma le lalolagi, le sami, ma mea uma o i ai, ma malolo i le aso fitu: o le mea lea na faamanuia ai e le Alii le aso sapati, ma faapaiaina (Ex 20:11)
Aua i aso e ono na faia ai e le Alii le lagi ma le lalolagi, ona malolo ai lea o Ia i le aso fitu, ma sa faafouina (Ex 31:17)
E faapefea ona iai le malamalama a o leʻi foafoaina le la?
E to'atele tagata e masalosalo i le moni a'ia'i, faatuatuaina, ma le maufaatuatuaina o le Afioga a le Atua auā i le Kenese 1 ua tusia, o le malamalama ma le ao ma le po na faia ma sa i ai i luma o le la, masina, ma sa faia fetu. Ae faapefea ona i ai le malamalama e aunoa ma le la?
E toatele tagata fai mai, e le mafai ma o lea ua latou fai mai ai e le moni le Tusi Paia! Aua o le la e maua mai ai le malamalama. Ma afai na faia le la i le aso fa, pe faapefea la ona i ai le malamalama ma le ao ma le po i luma o le la, masina, ma fetu? O le mea lea e sili ai ona latou talitonu i le evolusione ma mafaufau i le evolusione o le mea moni.
Ae pe le o se mea sili, pe ana faapea e tutusa le naunau o tagata talitonu i mea faaleagaga o le Malo o le Atua e pei ona i ai saienitisi i le lalolagi masani ma suesue ma suesue i tusitusiga paia e pei o saienitisi suesue ma sailiili.?
O le malamalama, na faia e le Atua i le aso muamua o le malamalama lea, lea e mafua mai ia te ia. O le malamalama e sau mai le Atua ae le o le la. E pule le Atua i le malamalama ae le o le la. Aua o le Atua o le Malamalama.
O Aʻu o le Alii, ma e leai se isi, e leai se Atua ua na o A'u: Na ou fusifusia oe, e ui lava ‘ina e le‘i iloa a‘u: ina ia latou iloa mai le mea e alu a'e ai le la, ma mai sisifo, e leai se tasi ua na o A'u. O Aʻu o le Alii, ma e leai se isi. Ou te faia le malamalama, ma faia le pogisa: Ou te faia le filemu, ma faatupuina le leaga: O A’u o le Alii e faia mea uma lava (Isa 45:5-7)
Na tuueseeseina e le Atua le malamalama mai le pouliuli ma faaigoa o le malamalama: le ao ma le pogisa: le po. Sa i ai le ao ma le po i luma o le malamalama; le la, masina ma fetu, na foafoaina.
A o le lagi, le eleele matutu; na faia le lalolagi ma le sami, o le taimi lea mo le foafoaina o mea malamalama i le vanimonimo o le lagi
Ua uma ona faia e le Atua le malamalama ma ua uma ona Ia tuueseeseina le ao ma le po, a o lenei, na Ia faia ma tofia malamalama, o le a nafa ma le malamalama i le lalolagi.
O le malamalama ma le ao ma le po ua uma ona i ai, a o lenei ua Ia tuuina atu le tiute ma le pule i le la, masina ma fetu. Mai le aso lona fa, o le a latou nafa ma le malamalama i le lalolagi.
E pei lava ona tuuina mai e le Atua le tiute ma le pule i le tagata i le lalolagi ma ona au. Ua uma ona faia e le Atua le foafoaga, ae sa Ia faamatuu atu le tiutetauave ma le pule i tagata (Gen 1:26-28, Ps 115:16)
Le foafoaina o le la, masina, ma fetu i le aso fa
Ona fetalai mai ai lea o le Alii, na te avatua le la e faamalamalamaina i le ao, ma sauniga o le masina ma fetu e fai ma malamalama i le po (Aua 31:35)
I le aso lona fa, Na faia e le Atua le la, masina, ma fetu, ma tuu i latou i le vanimonimo o le lagi, ma sa poloaiina i latou e faamalamalama atu i le ao ma le po. O le komisi lena, lea na tuuina mai e le Atua i le la, masina, ma fetu (Ana foafoaga). Na faia e le Atua i latou e nafa ma le malamalama.
Mai lena aso, sa ia i latou le matafaioi o le faia o se tuueseeseina i le va o le ao ma le po, e fai ma faailoga, ma mo tau, ma mo aso ma tausaga, ma avea ma malamalama i le vanimonimo o le lagi e faamalamalama ai le lalolagi.
Na tuuina atu e le Atua le pule i le la e pule i le ao ma tuuina atu le pule i le masina ma fetu e pule i le po ma vavae ai le malamalama ma le pouliuli.. Ina ua faia e le Atua le la, masina, ma fetu ma tuuina atu le pule ia te i latou e faamalamalama ai ma pule i le ao ma le po, Na silasila le Atua ua lelei (Gen 1:14-19)
O le Atua o le Foafoa o le malamalama ae le o le la
O lou aso lea, ua ia oe foi le po: Ua e saunia le malamalama ma le la (Ps 74:16)
O le malamalama e afua mai i le Atua. O le malamalama na faia e le Atua ae le o le la. E leʻi faia e le lā le ao ma e leʻi faia foʻi e le masina ma fetu le pō. Ae na faia e le Atua le malamalama ma tuueseese le malamalama mai le pogisa. Na faia e le Atua le ao ma le po ae le o Ana foafoaga.
Na tuuina atu e le Atua le poloaiga i le la e tuuina atu le malamalama i le lalolagi, ae o le la na faia e le Atua ma o lea o se foafoaga a le Atua ma ona o lena, e le mafai ona tapuaia le la.
Atonu na faia e le Atua le malamalama ma le ao ma le po a o leʻi foafoaina le la, masina, ma fetu, e taofia ai tagata mai le manatu o le la, masina, o fetu fo‘i e avatua le malamalama ma manatu i ai o ni atua(s) ma tapuai ia i latou, e pei ona tupu i le tele o aganuu faapaupau.
Sa faasaina e le Atua Ona tagata, e tapuai i le la, masina, ma fetu. Afai e le tausia e se tagata Lana poloaiga ma tapuai i le la, masina, ma fetu, ona faasalaina lea o lena tagata i le faasalaga oti (Na avatua 4:19, Na avatua 17:3-5).
E ui lava i afioga ma poloaiga a le Atua, ma e ui lava i Ana lapataiga, E masani ona feoaʻi ona tagata ma ulu atu i aganuu faapaupau ma tapuaʻi i le lā, masina, ma fetu (2 I 23:5-5, 2 I 23:11, Taumatau 8:16)
Ae o le la e le o se atua ma e le avea lava ma atua, ae o le la o se foafoaga a le aao o le Atua ma o le a avea pea ma foafoaga a le Atua. O le la o se molimau a le Atua ma Lona silisiliese ma Lona mamalu.
Ua folafola mai e le lagi le mamalu o le Atua; o lo‘o fa‘aalia mai fo‘i e le vanimonimo i lona aao. E tautala mai lea aso ma lea aso, o le po foi i lea po e faailoa mai ai le poto. E leai se tautalaga po o se gagana, i le mea e le lagona ai o latou leo. Ua alu atu lo latou laina i le lalolagi uma, ma a latou upu e oo i le gataaga o le lalolagi. ‘Ua tu‘u fo‘i e ia i totonu ‘iā te i latou le fale fetāfa‘i mo le la, E pei o le faatoafaiava ua sau mai lona potu, ‘ua ‘oli‘oli fo‘i o ia e pei o se tagata malosi ‘ua tamo‘e i le tu‘uga. O lona alu atu e mai le tuluiga o le lagi, ma lona taamilosaga e oo i ona tuluiga: e leai foi se mea e lilo i lona vevela (Ps 19:1-6)
Ua folafola mai e le lagi le mamalu o le Atua; o lo‘o fa‘aalia mai fo‘i e le vanimonimo i lona aao (Ps 19:1)
Na ia tofia le masina mo tau: ua iloa e le la lona alu ifo (Ps 104:19)
Le pule a le Atua i le la
Ina ua fetalai atu Iosua i le Alii ma poloaiina le la ma le masina ia tumau, sa latou usiusitai. I le amio a Iosua, ua tatou vaaia lona faatuatua i le Atua, o lē na poloa‘i atu i le foafoaga a le Atua ‘ia tumau, ona faafofoga mai ai lea o le Atua ma tali mai i upu a losua, ona usiusitai ai lea o le la ma le masina ma tutu ai (Afai 10:12-13, Hab 3:11).
Fai mai le au failotu, e le'i tupu moni lava lenei mea, ae o se faatusa. Fai mai saienitisi, o lenei mea mata'utia o se gasetoto o le la. Ae o le fai atu lea, latou te faavaivaia le Atua Silisiliese ma Lona silisiliese ma Lona mana.
E faapena foi ona faatatau i le faailoga, lea na tuuina atu e le Atua ia Hesekia, o le ata o le la o le a alu i tua sefulu tikeri mai le faasitepu. Ma sa usiusitai le la i le siufofoga o le Atua ma toe foi atu i tikeri e sefulu.
Faauta, Ou te toe aumaia le ata o tikeri, ua alu ifo i le uaea a Aasa, sefulu tikeri i tua. Ona toe foi mai lea o le la i le sefulu tikeri, o fea na alu ifo ai i lalo (Isa 38:8)
O le pouliuli
O le a oʻo mai se aso, o le la, masina, ma e lē toe susulu mai foʻi fetu, ona o agasala i le lalolagi. O le a matua tele lava agasala i le lalolagi, o le foafoaga, e aofia ai ma le la, masina, ma fetu, o le a mafatia.
Na tupu foi lenei mea ina ua ave e Iesu agasala uma a le lalolagi i Ona luga ma manumalo ai le agasala ia te Ia. Na vaaia lenei mea i le lalolagi faalenatura e ala i le pogisa, o lē na pule i le lalolagi mai i le itula e ono e oo i le itula e iva (Mata 27:45, O le 7 15:33).
Faauta, e oo mai le aso o le Alii, saua uma ma le toasa ma le ita ita, e taʻoto le fanua faʻatafunaina: e faaumatia foi e ia o e agasala ai. Auā o amataga o le lagi ma ona fa'apotopotoga o le a lē susulu mai lo latou malamalama: o le a pouliuli le la i le alu i luma, Ma o le masina e le mafua ai ona susulu lona malamalama (Isa 13:9-10)
Ma o afea ou te tuu ai oe i fafo, O le a ou ufitia le lagi, ma fai fetu o le pogisa; O le a ou ufiufi le la i se ao, ma o le masina e le mafai ona aumaia o lona malamalama. O moli pupula o le lagi o le a ou faia le pogisa i luga o oe, ma faatu le pouliuli i luga o lou laueleele, fetalai mai le Alii le Atua (Taumatau 32:7-8)
O le a lulu le lalolagi i o latou luma; Ua gatete le lagi: o le la ma le masina o le a pogisa, Ma o le a aveesea fetu o lo latou pupula (Joe 2:10)
Ou te faia foi vavega i le lagi ma le lalolagi, toto ma le afi, ma le asu faaniutu. O le a liliu le la i le pouliuli, ma le masina i le toto, a o le‘i o‘o mai le aso tele ma le mata‘utia o le ALI‘I (Joe 2:30-31)
O le a faapouliuligia le la ma le masina ma o le a aveese e fetu lo latou pupula (Joe 3:15)
Ma o le a oo mai foi i lena aso, fetalai mai le Alii le Atua, ou te faia ia goto le la i le aoauli, ma o le a ou faapogisaina le lalolagi i le ao malamalama (Amo 8:9)
I le taimi lava o le puapuaga o ia aso o le a pogisa le la, ma o le masina e le mafai ona aumaia o lona malamalama, Ma o le a pa'ū fetu mai le lagi, Ma o mana o le lagi o le a luluina (Mata 24:29, O le 7 13:24-25, Lu 21:25-26)
Ma sa ou vaai ina ua ia tatalaina le faamaufaailoga lona ono, ma, faauta, sa i ai le mafuie tele; ma ua uliuli le la e pei o le ie talatala o fulufulu, ma ua avea le masina e pei o le toto; Ma sa pauu i le lalolagi fetu o le lagi, e oo lava a o le mati na te lafoaʻiina o ia i le lumanaʻi, a o le ua maasiasi o se matagi malosi (Fou 6:12-13)
Ona ili lea e le agelu lona fa, ona taia ai lea o lona tolu o vaega o le la, ma le vaega lona tolu o le masina, ma le vaega lona tolu o fetu; e pei ona faapouliuligia o lona tolu o vaega, ma e lei susulu mai foi le tasi vaetolu o le aso, e faapea foi le po (Fou 8:12)
E faapefea ona i ai le malamalama e aunoa ma ni moli?
E faapefea ona i ai le malamalama e aunoa ma le la, masina, ma fetu? E le faalagolago le Atua i le la, masina, ma fetu. Auā i le lalolagi fou ma le lagi, o le a leai se la, masina, ma fetu. Ae o le a avea le Atua ma malamalama e faavavau ma o le a tuuina atu le malamalama i le Au Paia.
E le toe avea le la ma ou malamalama i le ao; e lē fa‘amalamalamaina fo‘i e le masina ‘iā te oe i le pupula o le masina: ae e fai Ieova ma malamalama e faavavau ia te oe, ma lou Atua lou mamalu. E le toe goto lou la; e le mavae atu foi lou masina: ona o le a avea le Alii ma ou malamalama e faavavau, e fa‘ai‘uina fo‘i aso o lou fa‘anoanoa (Isa 60:19-20)
Ma o le a leai se po iina; ma latou te le manaomia se moligao, po o le malamalama o le la; auā o le Ali‘i le Atua na te fa‘amalamalamaina i latou: e fai fo‘i i latou ma tupu e fa‘avavau fa‘avavau lava (Fou 22:5)
Pe na faia ea le tagata mai le efuefu po o manuki ua liua?
Fai mai le Tusi Paia, na faia e le Atua le tagata mai le efuefu o le eleele, i le faatusa o le Atua (El-Elohim; Atua, le Upu, ma le Agaga Paia). Na faia e le Atua le tagata mai le efuefu o le eleele ma mānavaina Lana mānava ola i ona pogaiisu ma avea ai le tagata ma tagata ola.
Ae peitai, e tusa ai ma le saunoaga a Mr. Darwin, e lei faia e le Atua le tagata, a o le tagata o se manuki ua liua. E tusa ai ma ia, e maua mai tagata mai le ituaiga manuki tutusa e pei o le orangutan, korila, ma chimpanzee. O le chimpanzee o le tulaga aʻo lumanaʻi le evolusione i le tagata. O lenei aoaoga faavae e faavae i luga o le mea moni, e tele mea e tutusa ai le chimpanzee ma le tagata.
Ae faapefea le manu vaefa ona avea ma tagata e lua vae? Afai foi e tupuga mai le tagata i lea ituaiga manuki, aisea la ua le faia uma ai tagata utan, korila ma chimpanzees e tupu aʻe i le tagata? Afai e moni lenei faamatalaga, fa'afefea ona na'o le tasi le ituaiga o manuki na tutupu ae o isi ituaiga manuki uma e leai? Ae faapefea isi manu? Aisea ua latou le tupu ai i isi meaola?
E ofoofogia, o le a le ituaiga o faatosinaga ma aafiaga o upu a le tagata e toatasi e mafai ona i ai i le tagata soifua atoa. E tula'i le tagata fa'aletino ma fa'asalalau ana pepelo; ona lava filosofia, lea e faavae i luga o ana lava sailiga ma mafaufauga.
Pe o Mr. Ua faalēaogāina e Darwin ana aʻoaʻoga a o leʻi maliu pe leai, e le taua. E fa'atatau i le tele o le a'afiaga o ana fa'amatalaga ma a'oa'oga i le faasaienisi fa'aonaponei ma mea e fai e tagata i ana a'oa'oga.. Auā o loʻo talitonu pea le saienisi i ana upu ma o loʻo faʻaaogaina pea ana aʻoaʻoga ma talitonu na tupu aʻe tagata mai manuki..
Ma ona o le tele o tagata, o e fai mai latou te talitonu i le Atua, e le'i toe fanauina ma o lea e le faaleagaga ma o loo i ai pea se mafaufau faaletino, latou te talitonu i upu a le tagata nai lo afioga a le Atua.
Ae o loo tautala le Upu e tetee i faamatalaga uma o loo faavae ai le evolusione. Fai mai le Upu, o tagata uma e le o le tino e tasi. Ma o le mafuaaga lena e le mafai ai ona avea aano o manuki ma aano o tagata.
O tino uma e le o le tino e tasi: a e tasi lava le ituaiga o tino o tagata, o le isi aano o manu, o le isi i'a, ma le isi manu felelei. (1 Kori 15:39)
E molimau le upu, na faia e le Atua le tagata mai le efuefu o le eleele i le faatusa o le Atua:
Ona fetalai mai lea o le Atua, Ia tatou faia le tagata i lo tatou faatusa, e tusa ma o tatou foliga: ‘ia pule fo‘i i latou i i‘a o le sami, ma luga o manu felelei, ma luga o povi, ma luga o le lalolagi uma, Ma i luga o mea uma o fetolofi i luga o le lalolagi. O lea na faia ai e le Atua le tagata i Lona lava faatusa, Ia: Na faia e le Atua ia te ia; tane ma le fafine na faia o ia (Gen 1:26-27)
Ma sa faia e le Alii le Atua se faatoaga i sasae i Etena; ma o i inā na ia tuu ai le tagata na ia faia (Gen 2:8)
Ma mai le eleele na faia e le Alii le Atua manu uma o le fanua, ma ituaiga uma o le ea; ma aumaia ai i latou ia Atamu e vaai po o le a lana mea o le a ia valaau ia i latou: Ma o se mea o se mea na valaau ai Atamu i mea ola uma, o le igoa lena (Gen 2:19)
Ma na iloa e le Atua, o le amioleaga o le tagata sa sili i le lalolagi, Ma o mafaufauga uma o mafaufauga o lona loto na o mea leaga i taimi uma. Ma na salamo le Alii na ia faia tagata i le lalolagi, ma na tiga ia te ia i lona loto. Ma Fai mai le Alii, O le a ou faaumatia le tagata na ou faia mai fogafale o le lalolagi; uma le tamaloa, ma manu, ma le mea fetolofi, ma fowes o le ea; Aua e te soloia ia te aʻu ua ou faia (Gen 6:5-7)
O lē na te fa‘amaligiina le toto o le tagata, e faamaligiina lona toto e le tagata: aua o le faatusa o le Atua na ia faia ai le tagata (Gen 9:6)
O le Agaga o le Atua na faia au, ma o le mānava a le Silisili Ese ua ou ola ai. (Iopu 33:4)
Ia outou iloa o le Alii o Ia o le Atua: o Ia na faia i tatou, ae le o i tatou lava; o tatou o Lona nuu, ma mamoe o lona lafumanu. (Ps 100:3)
Ou te vivii atu ia te Oe; aua ua ou fefe ma le matagofie na faia: e ofoofogia Au galuega;
ma ua iloa lelei loʻu agaga. sa le lilo lo'u mea ia te Oe, ina ua faia au i le mea lilo, ma sa galueaiina ma le fia iloa i vaega aupito maualalo o le lalolagi. (Ps 139:13-14)
O lea aso e vaai atu ai le tagata i lē na faia o ia, ma o le a faasaga atu ona fofoga i le Paia e Toatasi o Isaraelu (Isa 17:7)
Ma o lea ua fetalai mai le Atua le Alii, O le na faia le lagi, ma faaloaloa i latou i fafo; O Le Saisetoina i le Lalolagi, ma o le mea lena e sau ai; O le na te i ai i le manava i tagata i luga, Ma agaga ia i latou e savali ai (Isa 42:5)
II na faia le lalolagi, ma fausia le tagata i luga: I, e oo lava i o'u lima, ua faaloaloa mai le lagi, Ma o a latou aufaitau uma na ou faatonuina (Isa 45:12)
Ua ou faia le lalolagi, o le tagata ma le manu o i luga o le eleele, i lo‘u mana tele ma lo‘u lima fa‘aloaloa, ma ua e avatu i lē ua tatau iā te aʻu (Aua 27:5)
Ae talu mai le amataga o le foafoaga na faia ai e le Atua i laʻua o le tane ma le fafine (O le 7 10:6, Mata 19:4)
(Faitau foi: Gen 5:1-2, Iopu 4:17, Isa 64:8, Saka 12:1, Mal 2:10, Iakopo 3:9)
Le Afioga a le Atua
O tusitusiga uma o le paia e tuuina mai e ala i musumusuga a le Atua, Ma e aoga mo aʻoaʻoga, mo le aʻoaʻiga, mo le faasaʻoina, mo le faatonuga i le amiotonu: O Le Tagata o le Atua E Mafai Ona Atoatoa, teuteuina lelei i galuega lelei uma (2 Taimi 3:16-17)
O afioga uma a le Atua, o loo tusia i le Tusi Paia o upu faaleagaga ma e maua ai le soifua o le Atua. O afioga uma a le Atua, e totōina i le ola o le tagata fa'atuatua, faalagolago i le eleele ma faafailele, fua mai pe leai. O le Tusi Paia o le Areto faaleagaga ma Tapasa mo le tagata fou, o lē ua toe fanauina ia Iesu Keriso, ma taitai atu le tagata fou i le upu moni a le Atua.
O le taimi lava e te alu ese ai mai le Upu ma tuua le Upu, ma ola e tusa ma ou lava manatu, filosofia, sailiiliga, Manatu, lagona, ma aafiaga, e te alu ese mai le alofa tunoa ma faalagolago i ou lava malamalamaaga, malamalama, ma le poto, ua faia e le lalolagi. E te le ola i le faatuatua pe a uma le Upu ma talai atu le Upu, ae ia e talai atu ma savali i le faatuatua ia te oe lava; lou malamalama, poto, ma le gafatia.
O ona po ia na tali atu ai Iesu ma faapea atu, Ou te faafetai atu ia te oe, Le Tamā e, Alii o le lagi ma le lalolagi, auā ua e natia ia mea i ē popoto ma ē atamamai, ‘ua e fa‘aalia fo‘i i tama meamea (Mata 11:25)
Na tu mausali Paulo i le faatuatua ma talai atu Iesu Keriso
Sa talitonu Paulo ia Iesu Keriso ma tu mausali i le faatuatua. Na te lei faagutugutulua i le poto faalelalolagi ma ana filosofia, auā ‘ua manatu o ia o le poto ma le poto o lenei lalolagi o le valea (1 Co 1:20). E tusa ai ma le lalolagi, O Paulo o se tagata atamai. Ae peitai, ina ua ia maua se feiloaiga poto ma Iesu Keriso, sa ia tuu i lalo lona poto faalelalolagi ma lona poto ma faaofuina o ia lava ia Iesu Keriso ma mulimuli atu ia te Ia.
Ua avea Paulo ma foafoaga fou ma ua nofo le Agaga Paia i totonu ia te ia. Na te leʻi faʻaaogaina ituaiga uma o upu faʻamalosi a le tagata, ae na sau o ia i le mana o le Atua ma fetalai atu i Ana afioga ma le pule
A o iai Paulo i Atenai, o nisi o faifilosofia o le au Epikuro ma le Setoiko na fia iloa ana a'oa'oga fou. E leʻi fefe ma tauanauina Paulo e i latou ma a latou aʻoaʻoga ma e leʻi tuua lona faatuatua. Ae na folafola atu e Paulo Iesu Keriso ma Lona toetu ma ona o lana talaiga o le satauro, o nisi o i latou na o mai i le faatuatua (Galuega 17:17-34).
O le mata'u i le Alii o le amataga lea o le poto
O le eseesega tele i le taimi nei ma le taimi nei, o perofeta o le Feagaiga Tuai ma aposetolo ma soo o Iesu i le Feagaiga Fou sa i ai se fefe (maofa) a le Atua. Ona o lo latou matataʻu i le Atua, sa ia i latou le poto o le Atua. Na latou faailoa atu le Atua o Lē na Foafoaina le lagi ma le lalolagi ma mea uma o i totonu ma manatu i mea uma na Ia fetalaia ma fetalai mai ai o le mea moni..
Sa latou tumau faamaoni ia te Ia, e ui lava i sauaga o tagata. Aua afai e te suesue i le Feagaiga Tuai ma le Feagaiga Fou, ona e matauina lea e leai se tasi o perofeta, aposetolo, ma le au soo, o ē na tofia e le Atua ma tautala i Lana upu moni, sa alofaina moni.
Ia, sa alofagia i latou pe a manaʻomia se mea e tupu ona o lo latou faʻalavelave, pe afai latou te manaomia, faamalologa, o se upu o le poto, poto e faatatau i se mataupu po o se isi mea.
Ae o le taimi lava o se perofeta, na sau le aposetolo po o le soo ma tautala i le Suafa o le Atua ma faafetaiaia i latou ma a latou amio ma valaau atu ia i latou ia salamo pe a latou vavalo atu e uiga i se mea e tupu i le lumanai., e le'i lelei lena mea, ‘ona fa‘afuase‘i lea ‘ona lē toe alofagia o i latou ma sauaina ma tu‘uina i le falepuipui.
O nisi na faasalaina i le oti, ona ua latou tautala i le upu moni a le Atua ma vavalo i Lona Suafa. Ma o le mea e faanoanoa ai, e masani ona le poloaiina i latou e fifilemu ma faafalepuipuiina ma fasiotia e tagata le talitonu; Nuuese, ae o latou lava tagata.
E le gata na tupu lenei mea i le Feagaiga Tuai, ae faapea foi i le Feagaiga Fou ma o loo tupu pea (Mata 23:31, Lu 11:47, 1 O 2:14-16).
Pe e te talitonu i le Afioga a le Atua?
E tele isi finauga e tetee i le aʻoaʻoga o le evolusione. Ae afai ou te sii maia mau uma mai le Tusi Paia ma sii mai faamaoniga ma finauga uma, o le a le fesoasoani le faatosinaina o se tagata faaletino faaletino ma se mafaufau faaletino mai lenei aoaoga faavae sese.
E uiga uma i le mea e tasi ma o lena: e te talitonu i le Afioga a le Atua? Pe e te talitonu o le Tusi Paia o le Afioga a le Atua ma ua fai ma sui o Ia? Pe e te talitonu o le Tusi Paia o le Upu Moni? Auā a aunoa ma le faatuatua e lē mafai ona faafiafiaina le Atua. E le mafai e le tino ma le mafaufau faaletino ona talitonu. Aua o le faatuatua o se fua o le agaga ae le o le tino.
Na o foafoaga fou, o lona agaga ua toe tu mai i e ua oti, e mafai ona malamalama ma talitonu i le Tusi Paia; le Afioga a le Atua.
O i latou, o e ua fanauina i la le Atua o le a faalogo i Lona siufofoga. O lea la, o le a latou faalogo i le Upu ma faia le mea e fai atu ai le Upu ia i latou. Ua fanauina i latou i le Atua ma talitonu o le Atua o le Foafoa o le lagi ma le lalolagi ma mea uma o i ai i totonu.
I isi tagata uma, o le Tusi Paia o le valea. O lea latou te le faalogo ai i upu o le Tusi Paia. Ae o le a latou faalogo i upu a tagata faaletino, o e umia ma fai ma sui o le poto ma le malamalama o le lalolagi.
O se tagata faaletino, o lē e lē fa‘aleagaga o le lalolagi ia. O le mea lea e faalogo ai le tagata faaletino i le lalolagi ma talitonu i mea e fai mai ai le lalolagi. Talu ai ona o le faasaienisi o le malamalama o le lalolagi, e talitonu le tagata faaletino i le mea o fai mai ai le faasaienisi, e aofia ai le evolusione.
Ua tuuina atu i tagata uma le saolotoga e filifili ai. O lea e saoloto tagata uma e talitonu ma fai soo se mea (s)e finagalo o ia. Atonu e fai e tagata uma a latou lava filifiliga e talitonu i mea o fai mai ai le Tusi Paia po o mea o fai mai ai le lalolagi. Ae tasi le mea ua manino, ma o le mea lena e le mafai ona o faatasi le foafoaga ma le evolusione. O le tasi po o le isi.
‘Ia fai ma masima o le lalolagi’
Punaoa: Biological psychology – Gagana
